Türkiye’nin kültür sanat haritası birden fazla merkez ve pek çok “çevre” ile örülü. Peki merkezde olmak bağımsızlığı sınırlar mı? Çevrede olmak görünmezlik mi demektir? “Bağımsızlar” programının 7. bölümünde kültür yöneticisi, editör ve müzisyen Sarp Keskiner ile bu sorular etrafında konuştuk.
Her şehirde bir merkez var; ülke ölçeğinde de. İstanbul’un Türkiye'deki kültür sanatın kalbi olarak görülmesi, diğer bölgeleri farkında olmadan “çevre” konumuna itiyor. Oysa bu söylem, büyük bir hiyerarşi yaratıyor. Sarp Keskiner’in de vurguladığı gibi, "merkezi tanımlamak", otomatik olarak bir çevre yaratmak anlamına geliyor.
Bu hiyerarşi sadece söylemde kalmıyor. Kültürel fonlar, görünürlük, işbirlikleri ve kaynaklara erişim çoğunlukla bu merkezlerde yoğunlaşıyor. İzmir özelinde örneklenen araştırmalar, etkinliklerin %60’ının tek bir ilçede (Konak) toplandığını gösteriyor. Bu dengesizlik, sanat üretimini sınırlandırıyor ve dışarda kalanların görünürlüğünü düşürüyor.
Bağımsız girişimler sıklıkla “görünürlük” elde etmeyi hedef olarak koyuyor. Ancak bu görünürlük çabası, merkezi yeniden üretme riski taşıyor. Görünmek için değil, üretmek için yola çıkan bağımsızlar, kendi yerellerinde anlamlı işler yapıyor. İstanbul'daki bir kolektifin Sakarya'daki sanatçıyı tanımaması, o işin değersiz olduğu anlamına gelmiyor. Tam aksine, görünmeyeni görünür kılmak, dayanışma ağlarını genişletmekle mümkün.
Merkezde yer alan bağımsızlar, görünür olmanın ve kaynaklara erişimin avantajını taşıyor. Ancak bu da bir paradoks doğuruyor: Belediyelerden destek almak, fonlara başvurmak gibi eylemler bağımsızlığı zedeliyor mu? Sarp Keskiner, bu sorunun cevabını net veriyor: “Merkez içindekiler bağımsızlığı zorlayabilir, ama bağımsızlar da merkezi parçalayabilir.”
Merkezde ya da çevrede olmak değil; merkeze rağmen bağımsız kalabilmek asıl mesele.
Fonların çoğu proje bazlı. Bu, üretim için bir olanak sunsa da uzun vadeli yapısal destek sağlamıyor. Oysa bir mekanın açık kalması, teknik ekipmanların temini ya da dijital kapasitenin geliştirilmesi gibi temel ihtiyaçlar sürdürülebilirliği belirliyor.
Yapısal destek fonlarının yokluğu, kültür politikası eksikliğinin doğrudan bir yansıması. Devletin ve yerel yönetimlerin kültür politikaları geliştirmesi, sadece “merkeze” değil, tüm ülkeye yayılan bir kültürel üretim ortamını besleyebilir.
Çözüm sadece fonlarda değil. Yerel işbirlikleri, takas ekonomileri, kooperatifler, gıda toplulukları gibi mikro modeller; bağımsızların ayakta kalabilmesi için etkili araçlar. Bu yöntemler yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ekolojiksürdürülebilirliği de beraberinde getiriyor.
Keskiner’in ifadesiyle, bu deneyimler Avrupa’dan değil, çoğu zaman Akdeniz coğrafyasından, Ortadoğu’dan ve Afrika’dan geliyor. Bu bölgelerle kurulan ağlar, kültürel direnci artıran örneklerle dolu.
Bağımsızlar.org’un sunduğu harita aracı, şehirler arası ilişkileri güçlendirmek açısından büyük bir potansiyele sahip. Kimin nerede ne yaptığı, hangi alanda çalıştığı görülebilir hale geldiğinde; işbirlikleri, ortak projeler, karşılıklı destekler daha kolay kurulabilir.
Ama sadece “nerede kim var?” bilgisini değil; “kim kimle ne yapabilir?” sorusuna yanıt verecek ilişkisel haritalar da geliştirmek gerekiyor.
Bağımsız oluşumlar artık sadece İstanbul'da değil. Diyarbakır, Mardin, Eskişehir, Çanakkale gibi şehirlerde de aktif, üretken yapılar mevcut. Merkezlerin dışında kalan bu yapılar, aslında yeni merkezleri oluşturuyor. “Merkezsizleşme” ancak bu yapılar arasında kurulacak gerçek ve eşitlikçi işbirlikleriyle mümkün olabilir.
Bağımsızlık, sadece tek başına hareket etmek değil; birlikte alternatif bir düzen kurmak demek. Bağımsızlar’ın haritası da bunu gösteriyor: Bağımsızlık bir yer değil, bir yöntemdir.